Het einde van het forfait: Box 3 wordt een echte boekhouding
Sinds het Kerstarrest van de Hoge Raad in december 2021 weet Nederland dat het forfaitaire stelsel voor box 3 op losse schroeven staat. Na de overbruggingswet (2023-2026) komt vanaf 1 januari 2027 het stelsel van werkelijk rendement. Het wetsvoorstel werd in februari 2026 door de Tweede Kamer aangenomen en wordt momenteel behandeld in de Eerste Kamer. De ingangsdatum van 1 januari 2027 staat vast.
Voor de gemiddelde belastingplichtige verandert er meer dan alleen het belastingbedrag: de bewijslast voor het feitelijke rendement komt op de schouders van de belastingplichtige zelf. Wie niets aanlevert, krijgt een forfaitaire schatting die in veel gevallen ongunstiger uitvalt. Wie wel iets aanlevert, moet het kunnen onderbouwen op een manier die de Belastingdienst accepteert.
Wat valt straks onder werkelijk rendement
Het werkelijk rendement omvat alle daadwerkelijke vermogensgroei en -afname op alle bezittingen in box 3, gemeten over het kalenderjaar. Concreet:
- Rente op spaarrekeningen, inclusief negatieve rente en bewaarloon
- Dividend op aandelen en uitkering op obligaties, na bronbelasting
- Gerealiseerde koerswinsten en -verliezen bij verkoop van effecten
- Ongerealiseerde waardeveranderingen van beursgenoteerde effecten (mark-to-market)
- Huurinkomsten op verhuurd vastgoed, na aftrek van kosten
- Waardeveranderingen van vastgoed, te bepalen via WOZ-waarde of taxatie
- Rendement op cryptotegoeden, inclusief staking, lending en airdrops
- Rente op vorderingen op familie en bekenden
De Belastingdienst krijgt automatische renseignering van Nederlandse banken en brokers. Voor buitenlandse rekeningen, cryptotegoeden bij niet-Nederlandse exchanges en private vorderingen ligt de volledige bewijslast bij de belastingplichtige.
Welke documentatie u zeven jaar moet bewaren
De algemene fiscale bewaarplicht van zeven jaar (artikel 52 AWR) wordt onverkort toegepast op de box 3 administratie. Dat betekent: alle stukken die het werkelijk rendement onderbouwen, moeten zeven jaar na het einde van het belastingjaar beschikbaar zijn. Concreet voor 2027 dus tot eind 2034.
Per vermogenscategorie wordt de bewaarplicht concreet:
- Bankrekeningen: jaaroverzichten met begin- en eindstand, rentebijschrijvingen, transactieoverzichten van valutawisselingen
- Effectenportefeuille: aankoop- en verkoopnota's, dividendnota's, bronbelastingverklaringen, jaaropgave broker met begin- en eindwaarde, splitsing per fonds
- Vastgoed: WOZ-beschikkingen, taxatierapporten, huurcontracten, huurontvangsten op rekeningafschriften, kostendocumentatie (onderhoud, beheer, verzekering)
- Crypto: volledige transactiehistorie per wallet en exchange, prijsbewijzen op moment van transactie, staking-rewards documentatie, hard-fork records
- Private vorderingen: leningovereenkomst, betaalbewijs van rente, schriftelijke bevestiging door wederpartij
Waar het in 2027 mis kan gaan
Op basis van consultatieronden van het Ministerie van Financien tekenen zich drie probleemgebieden af:
1. Cryptobezit zonder volledige transactiehistorie. Veel Nederlandse cryptobezitters hebben hun aankoophistorie alleen op een exchange die inmiddels is gesloten of die de oude data niet meer toont. Zonder bewijs van aankoopprijs wordt de hele waarde belast als rendement, niet alleen de winst.
2. Buitenlands vastgoed. Eigenaren van een Spaans of Frans appartement moeten WOZ-equivalenten of officiele taxaties aanleveren plus huurontvangsten in lokale valuta met FX-conversie. Wie alleen een rekeningafschrift in EUR heeft, mist de onderbouwing.
3. Familieleningen. Een lening aan een familielid zonder schriftelijke overeenkomst of zonder bewijs van rentebetaling levert problemen op. De Belastingdienst kan rente bijschatten en eveneens een schenking constateren.
Sancties bij ontbrekende of onvolledige administratie
Als de administratie ontbreekt of niet voldoet, heeft de inspecteur drie hoofdgereedschappen:
- Omkering van de bewijslast (artikel 25 en 27e AWR): u moet onomstotelijk aantonen dat de aanslag onjuist is
- Verzuimboete tot EUR 5.514 voor het niet voeren van een toereikende administratie
- Vergrijpboete tot 100 procent van de belastingaanslag bij grove schuld of opzet
- Bij stelselmatige tekortkoming: navordering tot 12 jaar terug bij verzwegen buitenlands vermogen
Wat ondernemers en beleggers in 2026 moeten regelen
Het tweede halfjaar 2026 is de praktische voorbereidingsperiode. Een werkbare volgorde:
- Inventariseer alle box 3 bestanddelen op 1 januari 2027 (peildatum) en zorg voor begin- en eindstand
- Vraag bij Nederlandse banken en brokers nu al na hoe zij in 2027 het werkelijk rendement renseigneren en welke specificaties u kunt downloaden
- Controleer of alle buitenlandse rekeningen, brokers en exchanges minimaal jaarlijks een sluitend overzicht produceren
- Voor crypto: download de volledige transactiehistorie nu, bewaar in een gestructureerd archief, voeg prijsbewijzen toe
- Leg leningen aan familie en bekenden schriftelijk vast met rente en aflossingsschema
- Voor verhuurd vastgoed: maak een kostenadministratie met facturen, overschrijdingen en taxaties op peildata
Wie deze stappen in 2026 zet, levert in 2027 een aangifte in die de Belastingdienst direct kan accepteren. Wie wacht tot maart 2028, loopt aan tegen ontbrekende basisgegevens en omkering van de bewijslast.
